नेपाली समाजमा साउन महिना सुरु हुनासाथ बजारको रङ बदलिन्छ । विशेषगरी महिलाहरूका हातमा हरिया र पहेंला चुरा, पोते अनि शरीरमा हरिया-पहेंला वस्त्रहरू सजिन्छन् । मेहन्दीको बास्ना र बोलबमको ध्वनिले साउन महिनालाई उत्सवमय बनाउँछ ।
पछिल्लो समय यो चलन फेसन जत्तिकै अनिवार्य बन्दै गएको छ । तर, यसरी साउनमा हरियो र पहेंलो कपडा तथा चुरा लगाउनुको पछाडि धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व छ कि, यो केवल बजारले फैलाएको व्यापारिक प्रोपोगान्डा (भ्रम/प्रचार) मात्र हो ? यस छोटो आलेखमा यस विषयमा सामान्य चर्चा गर्ने जमर्को गरिएको छ।
१. धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिकोण : के भन्छ परम्परा ?
धार्मिक र प्राकृतिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा साउन महिनाको निम्नानुसार आफ्नै विशिष्ट महत्त्व छ :
- प्रकृतिको सम्मान: साउन महिना वर्षा ऋतुको मध्य समय हो । यस समयमा चारैतिर हरियाली छाउँछ र प्रकृतिले नयाँ जीवन पाएको जस्तो देखिन्छ । हाम्रा पुर्खाहरूले प्रकृतिलाई ईश्वर मानेर पूजा गर्थे । त्यसैले, प्रकृतिसँग एकाकार हुन र प्रकृतिको सम्मानका लागि हरियो रङ रोजिएको मानिन्छ ।
- सकारात्मक ऊर्जा र सौभाग्य: ज्योतिष शास्त्र र सनातन संस्कृतिमा हरियो रङलाई सकारात्मक ऊर्जा, समृद्धि र नयाँ सुरुवातको प्रतीक मानिन्छ । त्यस्तै, पहेंलो रङलाई पवित्रता र ज्ञानको प्रतीक मानिन्छ । भगवान् शिवलाई साउन महिना प्रिय हुने र हरियो-पहेंलो रङले मानिसको मनमा शान्ति ल्याउने जनविश्वास छ । विश्वव्यापी रूपमा योजनाबद्ध ढङ्गबाट सञ्चालन गरिएको धर्म परिवर्तनको लहर तथा ‘धर्म-संस्कृति केही होइन’ भन्ने मान्यता विकास गर्न चाहने तत्त्वहरूलाई निरुत्साहित गराउन पनि यस्ता चलनहरूलाई समयसापेक्ष र मितव्ययी रूपमा अपनाउनु जरुरी देखिन्छ ।
- स्वास्थ्य र मनोविज्ञान : वर्षायाममा निरन्तरको वर्षा र ओसिलो वातावरणका कारण मानिसको मन अलिक उदास हुन सक्छ। यस्तो बेला चम्किला हरिया र पहेंला रङहरूले मानिसको मनोविज्ञानमा सकारात्मक प्रभाव पार्छन् र मनमा नयाँ उत्साह जगाउँछन्।
२. आधुनिक बजार र व्यापारिक प्रोपोगान्डा
धार्मिक रूपमा साउन महिनामा पवित्र बस्नु, भगवान् शिवको आराधना गर्नु र शाकाहारी भोजन गर्नु पुरानो परम्परा हो । तर “हरेक महिलाले साउनमा हरियै कपडा र हातभरि हरिया-पहेंला चुरा लगाउनै पर्छ” भन्ने मान्यता भने धेरै पुरानो होइन। यहाँ बजारको भूमिका प्रष्ट देखिन्छ:
- उपभोक्तावादको खेल: व्यापारीहरूका लागि कुनै पनि चाडपर्व वा महिना आफ्नो सामान बेच्ने ठूलो अवसर हो । साउन महिनामा सामान्यतया सुनसान हुने कपडा र शृंगारका पसलहरूलाई चलायमान बनाउन “साउने फेसन” को अवधारणालाई व्यापक रूपमा प्रचार गरियो । जसले गर्दा सुस्ताएको व्यापारको प्राण धान्न हरियो-पहेंलो कपडा र चुराले सञ्जीवनी बुटीको काम गरेको छ भन्दा फरक नपर्ला ।
- अनिवार्यताको भ्रम : पहिले-पहिले साउनमा हरियो मेहन्दी वा सामान्य हरियो पहिरन लगाउने चलन ऐच्छिक थियो । तर अहिले विज्ञापन, सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम) र बजारको दबाबका कारण यसलाई एउटा ‘अनिवार्य संस्कार’ जस्तो बनाइएको छ, जसले गर्दा सर्वसाधारणमा अनावश्यक आर्थिक भार थपिएको छ ।
- फेसन र देखासिखी : अचम्मको कुरा त के छ भने, यो चलन अचेल सहरी फेसन र तडकभडकमा बढी केन्द्रित हुन थालेको छ। धर्मको नाममा महँगा साडी, लेहङ्गा र चुराहरू किन्ने र सामाजिक सञ्जालमा फोटो प्रदर्शन गर्ने होडबाजी चलेको देखिन्छ । यसको सोझो फाइदा व्यापारीहरूलाई पुग्छ भने धनी र मध्यमवर्गको यही तडकभडकले गर्दा गरिब तथा विपन्नको घरमा मानसिक तनाव र कलह समेत निम्त्याएको छ ।
३. धर्म र व्यापारको फ्युजन
वास्तवमा, वर्तमान समयमा साउनको यो लहर धर्म र व्यापारको फ्युजन (मिश्रण) हो। यसलाई पूर्ण रूपमा “व्यापारिक प्रोपोगान्डा” मात्र भन्नु पनि अन्याय हुन्छ, किनभने यसले मानिसहरूलाई एक ठाउँमा ल्याउने, खुसी साट्ने र संस्कृतिप्रति आकर्षित गर्ने काम पनि गरेको छ । यद्यपि, यसको पछाडि बजारको ठूलो व्यावसायिक स्वार्थ लुकेको छ भन्ने कुरालाई भने नकार्न सकिँदैन ।
मुख्य कुरा: सनातन धर्मले कहिल्यै पनि तडकभडक वा महँगो कपडा लगाएर मात्र धर्म हुन्छ भन्दैन । धर्म त मनको शुद्धता, भद्र व्यवहार र प्राकृतिक सन्तुलनमा अडिएको हुन्छ। धर्मलाई प्रदर्शनको विषय नबनाई जीवन पद्धतिको रूपमा ग्रहण गर्नु नै मुख्य कुरा हो। धर्मलाई दैनिक व्यवहारमा उतार्न सके शान्तिपूर्ण समाज निर्माण गर्न मद्दत पुग्ने कुरामा कुनै दुविधा छैन।
निष्कर्ष साउन महिनामा हरियो वा पहेंलो वस्त्र र चुरा लगाउनु आफैंमा नराम्रो होइन । यसले प्रकृतिको सुन्दरतालाई साट्छ र जीवनमा उमङ्ग ल्याउँछ। त्यसैले यसलाई संस्कृति र फेसनको सुन्दर संयोजनका रूपमा लिन सकिन्छ।तर, जब यो चलन अन्धभक्तिको रूपमा देखासिखी गर्ने, ऋण गरेर भए पनि महँगा सामान किन्ने र अरूलाई देखाउनकै लागि मात्र प्रयोग हुन थाल्छ, तब यो धार्मिक आस्थाभन्दा बढी व्यापारिक प्रोपोगान्डाको सिकार बन्न पुग्छ ।
त्यसैले, बजारको बहकावमा नलागी आफ्नो गच्छेअनुसार चाडपर्व र महिनाको आनन्द लिनु नै बुद्धिमानी हुन्छ । धर्म कपडाको रङमा होइन, मनको पवित्रता र आचरणमा व्यक्त हुन्छ ।
– कृष्ण गौतम
लालबन्दी-१६, परवानीपुर, सर्लाही